Çərpələng-Dağınıq fikirlər bloqu

Posts Tagged ‘Dilimiz


Bir vaxtlar qınından çıxıb bəyənmədiyim AzDİU-da inhisara inhisar deyərdilər. Sevə-sevə oxuyub dinlədiyim Azadlıq radiosu isə monopoliya deyib həmsöhbətlərinə də dedirdir.  Bu heç də xoş hal deyil. Hər sözün vətəndaşlığı olur. İnhisar sözü ərəb köklü olsa da, çoxdan vətəndaşlıq alıb. Təzədən belə qanunsuz monopoliyaya nə eytiyacımız vardı? Lap səksəni qoyub həştadı gətirtməyimizə oxşadı. Ancaq lüğətlərdə olmamasına baxmayaraq, həştad xalq dilində yaşayır, heç kəsin də buna güldən ağır sözü ola bilməz. Monopoliya isə heç yerdə yaşamır, üstəlik də sənədsiz gəzir… Ayıbdır.


Istədim məni ən çox narahat edən şeylərdən biri haqda danışım: dilimizin yavaş-yavaş eybəcərləşdirilməsi haqqında. Xalqımız gündən-günə avamlığa və savadsızlığa yuvarlandıqca, dilimiz də onu “layiqincə” muşayiət edir.

“Eləmisən mi?, Olublar ?” kimi qəliblərə heç rast gəlmisinizmi? Mən şəxsən yahooqruplarda, xəbər saytlarımızda çox rast gəlirəm. Əvvəllər bu kimi hallar mənə böyük bir barbarlıq kimi gəlirdi. Indi belə şeylərə nisbətən dözümlü olmağı öyrənmişəm. Çünki əsas olanı insanların arasında ünsiyyətdir ki, dil də məhz buna xidmət etməlidir. Bu baxımdan, belə kiçik səhvlər bağışlana bilər və bağışlanmalıdır da. Ancaq bunları etməmək də olar.

Söhbət etdiyim insanların dil səhvləri etmələri məni nə qədər narahat etsə də, buna dözürəm, çünki, onların dediklərinin canı daha önəmlidir. Ancaq həmin mənanı daşıyan qablar ki, var, bax onlar dilə estetika verir. Odur ki, mənanı həmişə öndə tutaraq, dilimizə də fikir versək gözəl danışarıq. Danışıq dilində belə şeylər daha çox səsin çaları (intonasiya), alınma sözlər və sairdə üzə çıxırsa, yazılı dildə sözlərin düzgün yazılışı (orfoqrafiyasi) da əlavə olunur. Bir neçə aktiv yahoo qrupuna üzvəm. Onlarda oxuduqlarım bəzən tükümü ürpədir. Odur ki, çalışacam mütəmadi olaraq gördüyüm səhvləri bu bloqda üzə çıxarım və düzgün şəklini sizlərlə bölüşüm. Daha düzgün hesab etdiyiniz variantlar olarsa, şərhrlərinizə məmnuniyyətlə qulaq verərəm. Hələliksə, xahişim bu olacaq ki, sual şəkilçileri olan -mı, -mi, -mu, -mü şəkilçilerini ayrılıqda işlətməyəsiniz. Əvvəllər yalnız Türkiyədə oxuyub gələnlərdə bu səhvleri görürdüm. Son zamanlar, başqalarında da üzə çıxmağa başlayır. Belə meyl adamı narahat edir. Deməli, düzgün şəkli budur: “Etdinmi? Budurmu? Olubmu? Yaşamısanmı? və s.”