Mənbə: Dünya Bankı, World Development Indicators 2010

Heyf ki, bəzi ölkələrin(ARM, KZ, UKR, RUS(2006-dan), TJK (2008-dən)) göstəriciləri 2007-ci ildən bəri yenilənməyib. Ancaq təsəvvür yaratmaq üçün kifayətdir. Acınacaqlı vəziyyətimiz göz qabağındadır. Düzdür, 2007-dən bu yana müsbət dəyişiklik var və alqışlanmalıdır, ancaq ümumi statistik trend yenə də mənfi meyllidir. Bir də ki, nə qədər ayrılır ayrılsın, yeyib-dağıdılacaqsa bütün bu cədvəllərin nə mənası var…

Bu da statik müqayisə, post-sovet məkanında keçənilki vəziyyət:

Mənbə: Dünya Bankı, World Development Indicators 2010

Ümumi sıralama

Burada müxtəlif meyarlar üzrə dünyanın 500 ən qabaqcıl ali təhsil ocağını sıralayırlar.  Azərbaycan universitetlərini axtardım, təbii ki, tapmadım.

Ümumi sıralamanın ilk yüzlüyündəki universitetlərin 55-i ABŞ təhsil ocaqlarıdır. Bu olduqca böyük rəqəmdir. Yəni, dünyanın ən güclü universitetərinin yarısından çoxu Amerika Birləşmiş Ştatlarındadır. Fransız universitetlərindən ilk yüzlükdə ardıcıllıqla Paris 6 (Pierre et Marie Curie -40-cı yerdə), Paris 11 (Paris Sud -43-cü yer) və Ecole Normale Superieure (ENS -70-ci) vardı. İlk 20 universitetin 17-si ABŞ universitetidr. Qalan üçü Britaniyanın Kembric, Oksford və Yaponiyanın Osaka universitetləridir. Amerika, B.Britaniya və Avstraliya universitetləri birlikdə ilk 100 universitetin 69-nu təşkil edirlər. Yüzlükdəki bir ovuc ölkənin qalanı haqda rəqəmlərə bu keçiddən baxmaq olar.

Qonşularımız
Rusiya adına bircə Moskva Dövlət Universiteti (МГУ) gözə dəyirdi (77-ci yerdədir, çox böyük nailiyyətdir, ancaq Rusiya kimi bir nəhəngdən yeganə darülfünundur ki, ilk yüzlüyə düşüb, (o da riyaziyyat qolunun gücü hesabına?), bir də dördüncü yüzlükdə Sankt-Peterburq Dövlət Universiteti (СПбГУ). “Türkiyə” adı ilə axtarış verəndə yalnız İstanbul Üniversitesi çıxır (o da ilk beşyüzlükdə). İrandan Tehran Universiteti da bu aralığa düşür. Türkiyənin tanınmış təhsil ocaqlarının(ODTÜ, Boğaziçi, Bilkent) bu siyahıya heç düşməməsi belə siyahılarda istifadə olunan meyarların vacibliyini bir daha ortaya qoyur. Məhz buna görədir ki, bir sıralamada heç yer almayan universitet başqa birisində qabaqcıl yerlərdən tuta bilir və əksinə.

Iqtisad fənni üzrə sıralama
İqtisad üzrə sıralanma bu yuxarıdakıları tam təkrar etməsə də, ümumi nəticələr təxminən eyni idi. Hətta anqlo-sakson universitetlərinin hegemonluğu daha da açıq görünür. Belə ki, ilk əllilikdəki universitetlərin demək olar ki, hamısı ABŞ və bir neçə B.Britaniya və Kanada universitetləridir. Yalnız 40-cı yerdə Fransanın İNSEAD biznes məktəbidir ki, bunun da bütün tədris üslubu tam Şimali Amerika standartlarına görə biçilib. 45-ci yerdə olan Hong Kong Dəqiq Elmlər və Texnologiya Universiteti də bura aiddir.

Umumiləşdirsək, aşağıdakı nəticələrə gəlmək olar:
- Dünyanın elm dili əsasən ingilis dilidir, iqtisad dili isə sözsüz ingilis dilidir.
- ABŞ elə bir elmi potensial toplayıb ki, çətin iqtisadi geriləmələr onu geri atsın
- Sosial elmlər üzrə sıralamada MDB universitetlərinin izi-tozu da yoxdur, iqtisad üzrə (bizim AzDİU-dan ki, heç danışmıram).

Tövsiyələrə gələk:

-Bütün bunlar xaricə tələbə göndərən dövlət proqramında nəzərə alınsın: Məsələn, Türkiyəyə iqtisad üzrə tələbə göndərəndə Filan Universitetə üstünlük verilsin.
-Bu cür sıralamalarda yer tutmaq ən yaxşı marketinq fəndidir. Bizim universitetlər də nə vaxtsa rüşvətdən əl çəkib pullarını xarici tələbələri cəlb etməklə qazanmaq istəsələr, bu sıralamada və bir neçə başqa sıralamalarda götürülən meyarları diqqətlə öyrənməlidirlər.

Qeydlər:

1) Dünya universitetlərinin başqa beynəlxalq sıralamaları da mövcuddur (Times, Newsweek jurnallarının sıralamaları, Webometrics, Tayvanın HEEACT və s.). Hərəsinin öz meyar dəsti var. Ortaq meyarlar da az deyil. Bir neçə sıralamanın meyarlarını götürmüş eklektik/sintetik olanlar da var. Burada təqdim etdiyimiz Şanxayın Jiao Tong Universitetinin təşkil etdiyi sıralamadır. Onun seçdiyi meyarların tənqid olunan tərəfi budur ki, “Science” və “Nature” jurnallarında çap olunan elmi məqalələrin müəlliflərnin və Nobel mükafatı alan alimlərin işlədiyi universitetlərə üstünlük verirlər. Digər bir məsələ universitetin ölçüsüdür ki, bu sıralamada böyüklər kiçiklərə nisbətən üstün görünür. (Strasburq universitetlərinin inzibati baxımdan birləşdirilməsinin səbəblərindən biri kimi məhz belə sıralamalarda əlverişli yerdə görünmək istəyini göstərənlər var.) Bütün bu meyllər də təbii ki, anqlo-sakson universitetlərinin belə sıralamalarda öndə olmalarına şərait yaradır. Digər bir əyilmə bu meyarların dəqiq elmlər və təbiət elmlərinə verilən ağırlıqda özünü göstərir (Rusiyanın iki və İranın bir universitetinin də bu siyahıya düşə bilməsi bəlkə də elə bununla izah olunar).

2)MDB universitetlərini bu cədvəldə sıralayırlar. BDU 87 təhsil ocağı arasında 65-ci yerdədir.

Latın və yunan dilləri Qərb üçün nə olubsa, ərəb dili də müsəlman Şərqi üçün o olub (bəzi istisnalarla, fars dilini də bura əlavə edərdim). Belə şeylərə tarixin güzgüsündən baxmağı bacarmaq lazımdır. İslam dini və mədəniyyətinin bizim xalqın təşəkkülündə yeri danılmazdır. Bunlar bizim kimliyimizin bir parçasıdır. İndi biz ərəb deyilik deyə, bunları kəsib atmaq mənə gülünc gəlir. Elə eləsək, dilimiz özgələşər. Ümumiyyətlə, bu təsir olmasaydı, Qumilyov demişkən, “Azərbaycan türkmənləri” indi başqa bir etnos idi. Eyni sözlər yəqin ki, Azərbaycanın (və daha geniş mənada, regionumuzun) digər xalqlarına da aid oluna bilər.

Müsəlman Şərqindəki ərəb köklü adların hamısı məgər eynidir ki? Hərə öz dilinə uyğunlaşdırıb, samitləri də, saitləri də. Lap elə Fatimə adını götürək. Bizdə Fatma deyirlər, Dağıstanda Patimat deyirlər, halbuki ərəbcədə vurğu ikinci hecaya düşür. Bir çox adlarımızı deyəndə ərəblər heç başa da düşmür, halbuki kökləri ərəbcədən gəlir.

Rusların adlarının böyük bir hissəsi yunan mənşəlidir, ancaq rusların “adlarımızı dəyişək” kimi şüarlar irəli sürdüyünü görən olmayıb. Ümumiyyətlə, Qərbin bütün dillərində bu iki dildən gələn adlar da, sözlər də inanılmaz dərəcədə çoxdur. Hamısı da milliləşib – bir növ “vətəndaşlıq” qazanıblar.

Dil daim inkişafdadır, bu əsrdə danışılan dillə gələn əsrdəki onsuz da eyni olmayacaq. Dövlət, təbii ki, Dil Qurumları təsis etməklə, qanunlar çıxarmaqla bu prosesə müdaxilə edə bilər, hətta etməlidir də. Çünki, keçmişdə yığılmış bilikləri mənimsəyib, onları gələcək nəsillərə ötürmək vacibdir. Bunun üçün də yüz-iki yüz il bundan qabaq yazılanları anlaya bilmək lazımdır. Ancaq bu gərək inqilab səciyyəsi daşımasın, gərək mülayim olsun və ən başlıcası da, gərək xalq tərəfindən qəbul olunsun. Yəni, durub birdən-birə kitaba “oxunaq” demək həvəsinə düşsək, xalq bizi ancaq məzəli lətifələrdə anar. Odur ki, əsrin əvvəlində Türkiyədə osmalıcadan çağdaş türkcəyə inzibati yolla keçidə də məhz belə baxıram – lingvistik avantürizm kimi. Bir də ki, dilini saflaşdırmaq istəyən dövlət gərək ədəbiyyata qiymət versin, ədiblərinin nə ilə dolandığını bir düşünsün, uşaq kitablarının nəşrinə qayğı göstərsin. Belə şeylər iqtisadi həvəsləndirmə ilə olur, yoxsa inzibati yolla “bundan sonra belə deməlisiz” əmrilə yox.

Bu mənada əsrin əvvəlində soyadlarımıza rus dilindən köçürülən “-ov”, “-ev” sonluqlarının əlavə olunmasına pis baxıram, çünki süni şəkildə baş verən bir dəyişiklikdir. Məsələn, mən Milli Məclisin 1992-ci ildə bununla bağlı verdiyi qərardan faydalanıb soyadımdan bu sonluğu götürtmüşəm. Ancaq ərəb mənşəli adımı dəyişmək ağlımdan belə keçməyib.

Odur ki, Azərbaycan iqtisadi həyatını tədqiq edən modellər aşağıdakı fərziyyələr üzərində qurulmalıdır (populizmə qapılmadan bunların işçi fərziyyə olduğunu unutmamalı və hər an rədd oluna və dəyişdirilə biləcəyini bilməli):

1) Sərmayədarla məmurun eyni adam olması faktı öz əksini tapmalıdır. Burda “mənfəət güdmə”(rent seeking) nəzəriyyələri köməyə gələ bilər.

2) Rüşvət elementi modelə daxil edilməlidir. Məsələn, Chanda (2005) cəmiyyətdəki müxtəlif maraq qruplarının kapital ixracına qoyulan məhdudiyyətləri aşmaq üçün verdiyi rüşvəti modelləşdirir və onu suboptimallığı əks etdirən xalis itki (deadweight loss) kimi görür.

3) Xarici təsir modelə daxil olunmalıdır
Hökümətin qərarları bu və ya digər dərəcədə beynəlxalq təşkilatlar və əcnəbi ölkə hökumətlərinin (ex ante və ya ex post) birbaşa və ya dolayı təsiri (bunlara şərti olaraq “beynəlxalq ictimai rəy” toplu adını vermək də olar) ilə formalaşır.

4) Dövlətin daxili və xarici borc yükü yoxdur
Neft gəlirlərini daxili borcun ödənilməsinə yönəltməklə özəl sərmayəçilərə kapital qoyuluşunu (equipment goods) artırmaq imkanı vermək (Collier və Gunning (2005) kimi qərarlar bizim üçün keçərli deyil.

5) Ölkədaxili narazılıq yoxdur/dişsizdir.
Bu halda, hökumət iqtisadi qərarlar verərkən ictimaiyyəti nəzərə alma əmsalı kiçikdir (yalnız seçkilər qabağı artıb statistik əhəmiyyət daşıyır); deməli ictimai seçim nəzəriyyəsi (Buchanan tipli) də bura uyğun deyil: seçicilərin istədiyini demək və etmək yalnız o vaxt maraqlı ola bilər ki, yenidən seçilməmək qorxusu olsun.

6) Cəmiyyətdə dilimlənmə (fractionalization) vardır. Bu dilimlənmənin din, dil ve ya etnik mənsubiyyət aspektlərinə baxmaq olar.Bunlar klassik elementlərdir. Ancaq Azərbaycan şəraitində dilimlənmə və onun ölkə üzrə paylanması(segregation) (yəni, bir növ sıxlığı) göstəricisinin qurulması vaxtı siyasi görüşlər, yerliçilik, klan mensubiyyəti kimi verilənlər istifadə olunsa, iqtisadi qərarların qəbul mexanizmini öyrənəcək olan nəzəri model, fikrimcə, daha dolğun və doğruçu olar. Təbii ki, bu kateqoriyalar üzrə statistika olmayacaq. Odur ki, düşünüb proksi tapmaq lazım olacaq.( Söhbət bu məfhumlar üçün ölçüləbilən və ən əsası gerçəkçi əvəzləyicilərdən gedir).

Əlbəttə ki, cavabını axtardığımız nəzəri sualdan asılı olaraq bu fərziyyələr siyahısı genişləndirilib daraldıla bilər. Ancaq fikrimcə, istənilən modeldə ilk üç fərziyyəyə bu və ya digər şəkildə yer ayrılmalıdır ki, Azərbaycan gerçəkliyini azacıq əks etdirə bilsin. Sosial faydalılıq funksiyası , hökumətin faydalılıq funksiyası(əgər birincidən fərqlidirsə), büdcə məhdudiyyəti, global investisiya funksiyaları bunları nəzərə alıb qurulmalıdır.(Olters(2007) bu haqda geniş ədəbiyyatı nəzərdən keçirir).

Model üzərində işlərkən dəyişənlər elə seçilməlidir ki, empirik iş zamanı kəmiyyət baxımından əlverişli göstəricilərlə işləmək olsun. Bir sözlə, nəzəri dəyişənlər hesablanabilən olmalıdır ki, statistikadan istifadə edib konkret nəticələr əldə oluna bilsin.

Bunları bizdə etmək nə qədər çətin olsa da, ilk addımı atmağa qorxmayaq. Bir də gördünüz, damıb göl oldu.

Odur ki, məqsədimiz bilinən söz və anlayışlarla yanaşı bu anlayışları da azərbaycandilli elmi ortama gətirmək və geniş izahını vermək olmalıdır ki, ingilisdilli ilkin məqalələri oxuyanda iqtisadçılar əziyyət çəkməsin, xaricdə oxuyub gələn ziyalılarımızın da məqalələrini oxuyanda da arada anlaşılmazlıq uçurumu olmasın. Xaricdə oxuyanların da dili bu minvalla başa düşülə biləcək tərcümələrlə zənginləşər.

Məhz buna görədir ki, layihənin adını lüğət deyil, sözlük qoymuşuq. Sözlük daha iddialı işdir. Belə ki, lüğətdə yalnız sözlərin tərcümə olunan dildə qarşılığı verilir. Sözlükdə isə bununla birgə, anlayışın geniş izahı verilir. Bir növ izahlı lüğətə bənzəyir, ancaq mənim düşündüyüm izahlar belə lüğətdə olandan daha genişdirlər. Dövlət Sərvət Fondları haqqında yazdığım izah buna misal ola bilər. Bundan başqa, investopedia.com saytını bu qəbildən uğurlu layihə kimi görürəm.(Düzdür bizim izahlar bunlarınkından uzun olsa, daha məqsədəuyğun olar. Ümumi format baxımındansa əsl nümunə götürüləcək şəkildə qurublar). Bizə qoşulmaq istəyənlər mənə kn233071@yahoo.com ünvanına yaza bilərlər.

Sayta qoyulmasa da, bu haqda keçən dəfəki yazımdan bəri, bu istiqamətdə az da olsa iş getmişdir. Bircə, düzgün lüğət qəlibi (template) tapmaqda çətinlik çəkirik.Belə ki, www.wordpress.com’da qeydiyyatdan keçən bloqların yiyələrinə (owner) bloqun düzümünü (appearance) dəyişmək haqqı yoxdur. Ya gərək təzədən wordpress.org’da bloq açım, ya da öz saytımı quraşdırım. Hər iki halda informatika səriştəsi (əsasən web-design) tələb olunacaq ki, bu da özümdə elə də yüksək deyildir. Odur ki, hələlik irəliləyişlərimizi sizinlə bölüşə bilməmişəm.

Digər tərəfdən, iqtisad tələbələri və müəllimlərinin, tədqiqatçıların, həmçinin də iş adamlarının belə bir sözlükdən gözlədiklərini bilməmiz yaxşı olardı. Bunu bilməmək işdə bir az qeyri-müəyyənlik yaradır. Bilsək, əvvəlcədən işimizi daha doğru tutarıq, cəmiyyət üçün də daha xeyirli bir iş görərik. Ona görə də, iqtisadçıların (və ümumiyyətlə, bu sahə ilə maraqlananların, iqtisadi mətnlərlə gündəlik təmasda olanarın) bu aşağıdakı sorğuda iştirakını vacib bilirəm. Seçimlərin arasında görmək istədiyiniz bir iqtisad ya maliyyə sahəsi varsa, buyurub lap aşağıda verilmiş boşluğa yaza bilərsiniz. Əvvəlcədən, iştirakınıza görə çox sağ ol deyirəm.
View This Poll

Ancaq özümüzün də savadsızlıqdan güldüyümüz adlar az deyil. Bəziləri qədim adlardır, bəziləri qısaltmalardan gəlir. Bəziləri qonşu dillərdən gəlib bizdəki tamam başqa sözlərə oxşayır, bəziləri də əksinə, başqa dillərdə gülməli səsləndikləri üçün bəzilərimizi güldürür. Bu sonuncu məqamı nəzərə alıb, rusdilli dostlar üçün vaxtilə bəzi adların izahını vermişdim. Adlar bu keçiddədir (ola bilər, fwd şəklində poçt qutunuza dəfələrlə gəlib ; ən axırdakı ismarıca baxın). Onlara verdiyim izahlar isə burda. Hamısı ruscadır, ancaq düşündüm ki, azərbaycan bölməsini bitirənlərin də bir çoxuna maraqlı olar.

Bu kimi adlarla qarşılaşmısınızsa, yazın, elə burda da müzakirə edə bilərik. Özüm də, eşidib bildikcə yazacam, izah etməyə çalışacağam.

Eləcə demək istəyirdim ki, aşağıda gətirəcəyim gündəlik yazı səhvləri təkcə orta və ali təhsil sistemimizin sistemsizliyində (!) deyil, həm də gənclərin müəllimliyə yönəldilmə mexanizminin nasaz olmasındadır.  Məncə, bir iyirmi il əvvəl çoxları belə vəziyyəti ağlına belə gətirməzdi. Beləliklə, bu gün istəyirəm gözümüzü ağrıdan səhvlərdən deyim.

Azərbaycan dilinin Qərbi Avropa dillərindən fərqinindən danışanda deyirik ki, biz olduğu kimi yazırıq: hər hərf bir səsə uyğun gəlir. “Eşitdiyimiz kimi yazırıq” da demək olar. Ancaq, deyəsən, cavanlar bunu ağına-bozuna baxmadan eləyirlər:

• “hətta”, “əlbəttə”, “hoppanmaq” kimi qoşa samitli sözlərin son zamanlar deyildiyi kimi yazıldıqlarının şahidi oluram. Yəni birinci samit kardırsa, ikincisini də belə yazmaq yerinə, durub cingiltili qarşılığı ilə əvəz edirlər. Yəni necə deyirlərsə elə:   hətda, əlbətdə, hopbanmaq.
• Deyildiyi kimi yazmaq səhvi “elə” “əlbət”, “indi” kimi saitlə başlayan sözlərə də yayılıb. Ona görədir ki, yahoo qruplarında tez-tez bunların qabağına bir yağlı “h” qoyulduğuna rast gəlirik. Ay camaat(camahat yox aa), “helə” “həlbət“, “hindi” yazmazlar.
• Sözlərin bitişik ya ayrı yazıldığını bilməyəndə, yazılanı anlamaq çətinləşir.
  • Məsəl üçün, “məndə” və “mən də” ifadələri tamamilə ayrı məna daşıyırlar. Birinci “-də” ismin yerlik halının şəkilçisidirsə, ikinci “də” bağlayıcıdır. Son vaxtlar bunların bir-birinin yerinə işləndiyini müşahidə edirəm.
  • “Hələ ki”, “halbuki” sözlərini “hələki“, “hal bu ki” yazanlar var. Mat-məəttəl qalıram…

• “onu istifadə edirəm” yazanların sayı get-gedə artır. Bir şeyi istifadə etmək olmur, işlətmək olur. Amma bir şeydən istifadə etmək olur. Məsələn: “Çox vaxt çəhrayı boyadan istifadə edirəm, amma narıncı rəngi də işlətdiyim olub”.
• düzdü(r)… “r” hərfini danışıqda işlətmirik,çünki, çox rəsmi çıxır. Bir çox mətbuat vasitələri (ən çox da internet portalları) “r”nin ölümünü rəsmiləşdirmək istəyir, elə bil. Bunu qəsdən etmirlər yəqin ki. Ancaq, fakt faktlığında qalır. Can da yandırmaq istəyirsən, barmaqarası baxırlar. O gün Azadlıq Radiosunun (həmişə bunları deyirəm deyə, elə bilməyəsiniz ki, gözümçıxdıya salmaq istəyirəm. Uman yerdən küsərlər, elə deyilmi?)  saytında verilmiş əlaqə ünvanına yazdım, səs-səmir gəlmədi. Səhvlərini də düzəltmirlər. Başlıqda bu cür səhvlər görmək adamın bütün oxumaq həvəsini öldürür.
• Daha bir danışıq dili incisi: doğurdan. Özüm də belə deyirəm. Ancaq, demək bir şeydir, yazmaq başqa. Bunun ki, kökü gedib ərəb ya fars dilinə çıxmır. Yəni, görünmür ki, kök “doğru” sözü ola-ola, ona çıxışlıq hal şəkilçisi “-dan” qoşulanda “doğrudan” yazılmalıdır? Bilməyənlər üçün deyim, bilənlərin də yadına salım ki, bizim dil bütün türk dilləri kimi iltisaqi dildir, avropa dilləri, rus dili ya ərəb dili kimi flektiv dil deyil. Sadə dillə desək, sözün kökünə şəkilçi qoşulanda kök dəyişmir. İstisnalar var, düzdür, amma onlar da – məlum olduğu kimi – qaydanı təsdiqləyir.
• Amma demişkən, bu yazıq “amma”ni təzəlikcə “ama” yazırlar. Burda yenə də Türkiyə seriallarının izini görürəm. Doğrudur, biz də tez danışanda “ama” deyirik, ancaq aramla danışanda demirik. Yazıda “ama” işlətmək azərbaycan dilində yoxdur.
• Digər maraqlı hal “f” ilə “v” hərfləridir. Bir çoxları bunları fərqləndirə bilmir. Töhvə, səf, töfsiyyə, aftamat kimi əndirəbadi yazılışlar da burdan gəlir. Düzgün yazılışları belədir: töhfə, səhv, tövsiyə, avtomat.
• Son olaraq da Azadliqda çox eşitdiyim, az qala hər gün qulağımı deşən “giqaherts” sözüdür ki, Azadlığın rusdilli diktoru bunu “giqoherts” deyir. Bu söz “giqa-” ön şəkilçisi ilə yaranır ki, beynəlxalq  ölçü vahidlərinin milyardlıq mislini bildirir. Rusdilli diktorumuz özünü hamıdan ağıllı sayıb “giqO” deməklə bu həqiqət dəyişmir.

Beləcə…

Azərbaycanın işğalından sonra, rus dili yeni biliklər əldə etməyin başlıca vasitəsinə çevrilmişdi (elə günü-bu gunədək də belə qalıb). Avropa sözlərinin rus dilinə tərcümə olunub gəlməsi, bir çoxunun bizim dilə, təzədən ruscadan bir də çevrilib gəlməsi ilə baş verirdi. Rusların tərcümə eləmədikləri yeni sözləri, elə biz də necə var almışıq. Düzdür bir sıra hallarda bu elə başdansovdaca tərcümə olub, hərfi tərcümələrə yol verilib.

Ancaq hər necə olubsa, azərbaycan dilinin öz söz xəzinəsindən istifadə olunub ve bu sözlər dilimizdə bir növ Türkiyədəki “galeti-meşhur”lar (yəni məşhur qələtlər, səhvlər) kimi qalıblar. Qələti-məşhurlar, tərcümədə baş verən səhvlər üzündən, xarici(əsasən ərəb) sözün türkcəyə ilkin dildəki kimi deyil, ondan tamam fərqli, bəzən hətta əks məna ilə belə çevrilməsindən əmələ gələn sözlərdir. Bizdə buna xüsusi ad verməsələr də belələri var. (Indi yadıma gəlmir, amma var. Yada düşdükcə bu yazını yeniləyəcəyəm.)

Sözümün canı budur ki, fars dili bizə tarixən yaxın olub deyə, bu sözlərin bir çoxu fars dilindən gəlsəydi elə olduqları kimi də qalacaqdı. Amma rus dili ilə heç bir ortaq nöqtəmiz olmadığı üçün, sırf rus dilindən gələn sözlərin çoxunu azərbaycanca işlətmək görünür camaata qəribə gəlirmiş. Nəticədə rus sözlərini (slavyan köklü olanlarını) tərcümə edib daha anlaşıqlı, daha doğma şəklə salırdılar. Ancaq rus dilinə olduğu kimi gəlmiş avropa sözlərini eləyə bilmirdilər. Mən belə başa düşürəm ki, bu da avropa dillərini bilməməkdən irəli gəlirdi (yada salaq ki, ziyalı təbəqə arasında olan fransız dili dəbi, yalnız, ruslarla oturub-durandan sonra yarandı).

Avropa dillərini (xüsusən də fransız dilini) az-çox öyrənəndə də, artıq rus dili bunlar kimi əcnəbi dil olmaqdan çıxmışdı. Belə ki, ruslarla “birtərəfli mədəniyyət mübadiləmiz” genişləndikcə artıq onların dili bizə digər Avropa dilləri kimi qəribə və yabanı bir şey kimi görünmürdü. Hərə az-çox, nə isə bilirdi. Ona gorə də, bu dilə avropa dillərindən tərcümə olunub gələn sözləri, biz yenə də öz sözlərimizlə tərcümə etməyə davam edirdik.

Eyni anlayışları fars dili vasitəsilə öyrənsəydik, onları türk mənşəli sözlərə, çətin ki, çevirəydik. (Necə ki, Güneydə çevirməmişik). Bu baxımdan, rus dili azərbaycan dilinin söz ehtiyatının inkişafında müsbət rol oynayıb, məncə.

… İndi deyirəm, qızım, dünyanı verdilər, lap yaxşı. Daha bu  “of bə” nə idi?! “Of”umuz var, buna bə artırmaq təzə dəbə minib? (Əslində,”bə”miz var, ancaq o “bə”dən deyil, “bəs”in ləhcə variantıdır)

Bu da “Türkiyə filmlərini olduğu kimi versinlər” deyənlərə cavab…Özü də, bu meyli çoxdandır hiss eləmişəm. Beş il qabaq belə şeylər az-az rast gəlinərdi. İndi isə yetişməkdə olan nəsil elə bu cür xoruz buraxa-buraxa gedir. Ancaq, hara gedir, Allah bilir…

Yenə də deyirəm, belə yaxınlığın (necə də olsa kökümüz birdir) yaxşı tərəfləri az deyil. Elə özüm gündəm, özəlləşdirmə, cizgi filmi (bunun haqqında xüsusi qeydim olacaq) kimi sözləri sevə-sevə işlədirəm. (Bilgisayar da çox xoşuma gəlir. Heyf ki, işlətmirik). Bunlar biz danışan dilin quruluşuna, söz xəzinəsinə uyğundur və adamın qulağını oxşayır. Üstəlik, ya əvvəllər olmayan məfhumlar üçün işlənir, ya da əvvəlkilərini daha doğma səslənənlərlə əvəz etmək üçün.

Ancaq, danışıq dilinin ədatlarını da durub Türkiyə seriallarından öyrənsək, daha bu olmadı ki…