Eşitdin? İndi yaz…, yaza bilsən.

Posted by: mkazim on: Fevral 23, 2009

• In: Dilimiz
• Şərh yaz!

Həmişə düşünmüşəm ki, gələcək müəllimlərin stimul sistemini düzgün qurmuruq deyə, müəllimlik peşəsini əlacsız qalıb seçən gənclər çox olacaq. Bu gün artıq vəziyyət o yerdədir ki, bu gənclər əksəriyyət təşkil edir. Müəllimlər İnstitutu abituriyentlərin seçim siyahısında heç vaxt yuxarıda gəlmir. Bura düşən tələbələr nisbətən az bal toplayanlar olur. Bu o demək deyil ki, onlar fərsiz olur. Yox, əsla. Sadəcə olaraq, ən yaxşılarımız qədər istedadlı olmurlar. Bu sonuncularsa gedib adında “beynəlxalq” sözü olan ixtisasları seçirlər, ancaq heç axırıncı kursa gəlib çatanda da nə iş görə bildiklərini başa salmaqda çətinlik çəkirlər. Qərəz, sözüm onda deyil…

Eləcə demək istəyirdim ki, aşağıda gətirəcəyim gündəlik yazı səhvləri təkcə orta və ali təhsil sistemimizin sistemsizliyində (!) deyil, həm də gənclərin müəllimliyə yönəldilmə mexanizminin nasaz olmasındadır.  Məncə, bir iyirmi il əvvəl çoxları belə vəziyyəti ağlına belə gətirməzdi. Beləliklə, bu gün istəyirəm gözümüzü ağrıdan səhvlərdən deyim.

Azərbaycan dilinin Qərbi Avropa dillərindən fərqinindən danışanda deyirik ki, biz olduğu kimi yazırıq: hər hərf bir səsə uyğun gəlir. “Eşitdiyimiz kimi yazırıq” da demək olar. Ancaq, deyəsən, cavanlar bunu ağına-bozuna baxmadan eləyirlər:

• “hətta”, “əlbəttə”, “hoppanmaq” kimi qoşa samitli sözlərin son zamanlar deyildiyi kimi yazıldıqlarının şahidi oluram. Yəni birinci samit kardırsa, ikincisini də belə yazmaq yerinə, durub cingiltili qarşılığı ilə əvəz edirlər. Yəni necə deyirlərsə elə:   hətda, əlbətdə, hopbanmaq.
• Deyildiyi kimi yazmaq səhvi “elə” “əlbət”, “indi” kimi saitlə başlayan sözlərə də yayılıb. Ona görədir ki, yahoo qruplarında tez-tez bunların qabağına bir yağlı “h” qoyulduğuna rast gəlirik. Ay camaat(camahat yox aa), “helə” “həlbət“, “hindi” yazmazlar.
• Sözlərin bitişik ya ayrı yazıldığını bilməyəndə, yazılanı anlamaq çətinləşir.
  • Məsəl üçün, “məndə” və “mən də” ifadələri tamamilə ayrı məna daşıyırlar. Birinci “-də” ismin yerlik halının şəkilçisidirsə, ikinci “də” bağlayıcıdır. Son vaxtlar bunların bir-birinin yerinə işləndiyini müşahidə edirəm.
  • “Hələ ki”, “halbuki” sözlərini “hələki“, “hal bu ki” yazanlar var. Mat-məəttəl qalıram…

• “onu istifadə edirəm” yazanların sayı get-gedə artır. Bir şeyi istifadə etmək olmur, işlətmək olur. Amma bir şeydən istifadə etmək olur. Məsələn: “Çox vaxt çəhrayı boyadan istifadə edirəm, amma narıncı rəngi də işlətdiyim olub”.
• düzdü(r)… “r” hərfini danışıqda işlətmirik,çünki, çox rəsmi çıxır. Bir çox mətbuat vasitələri (ən çox da internet portalları) “r”nin ölümünü rəsmiləşdirmək istəyir, elə bil. Bunu qəsdən etmirlər yəqin ki. Ancaq, fakt faktlığında qalır. Can da yandırmaq istəyirsən, barmaqarası baxırlar. O gün Azadlıq Radiosunun (həmişə bunları deyirəm deyə, elə bilməyəsiniz ki, gözümçıxdıya salmaq istəyirəm. Uman yerdən küsərlər, elə deyilmi?)  saytında verilmiş əlaqə ünvanına yazdım, səs-səmir gəlmədi. Səhvlərini də düzəltmirlər. Başlıqda bu cür səhvlər görmək adamın bütün oxumaq həvəsini öldürür.
• Daha bir danışıq dili incisi: doğurdan. Özüm də belə deyirəm. Ancaq, demək bir şeydir, yazmaq başqa. Bunun ki, kökü gedib ərəb ya fars dilinə çıxmır. Yəni, görünmür ki, kök “doğru” sözü ola-ola, ona çıxışlıq hal şəkilçisi “-dan” qoşulanda “doğrudan” yazılmalıdır? Bilməyənlər üçün deyim, bilənlərin də yadına salım ki, bizim dil bütün türk dilləri kimi iltisaqi dildir, avropa dilləri, rus dili ya ərəb dili kimi flektiv dil deyil. Sadə dillə desək, sözün kökünə şəkilçi qoşulanda kök dəyişmir. İstisnalar var, düzdür, amma onlar da – məlum olduğu kimi – qaydanı təsdiqləyir.
• Amma demişkən, bu yazıq “amma”ni təzəlikcə “ama” yazırlar. Burda yenə də Türkiyə seriallarının izini görürəm. Doğrudur, biz də tez danışanda “ama” deyirik, ancaq aramla danışanda demirik. Yazıda “ama” işlətmək azərbaycan dilində yoxdur.
• Digər maraqlı hal “f” ilə “v” hərfləridir. Bir çoxları bunları fərqləndirə bilmir. Töhvə, səf, töfsiyyə, aftamat kimi əndirəbadi yazılışlar da burdan gəlir. Düzgün yazılışları belədir: töhfə, səhv, tövsiyə, avtomat.
• Son olaraq da Azadliqda çox eşitdiyim, az qala hər gün qulağımı deşən “giqaherts” sözüdür ki, Azadlığın rusdilli diktoru bunu “giqoherts” deyir. Bu söz “giqa-” ön şəkilçisi ilə yaranır ki, beynəlxalq  ölçü vahidlərinin milyardlıq mislini bildirir. Rusdilli diktorumuz özünü hamıdan ağıllı sayıb “giqO” deməklə bu həqiqət dəyişmir.

Beləcə…